سال که به آخر آمد، ماهى به دجله نماند.
سال که به آخر آمد، کبوتر در هواى بغداد نخرامید.
سال که به آخر آمد، گندم بر زمین عراق بار نداد.
خلیفه گفت: «از چه؟ » و گفتند: «از چه ؟» کسى را خبر نیامد.
در شهر، به بانگ بلند ندا دادند هر که بداند هزار زر سرخ او را دهیم! و کس ندانست. مشتى رند به طمع، سر دادند چرا که خلیفه را دروغ، خوش نیامد و از بسیارى دروغ، هواى بغداد تیره بود.
سال که به آخر آمد، دروغ، ابرى بود فراز دارالخلافه که بارانش، اشک بود در چشمان فقیران و یتیمان؛ از بسیارى اشک، دجله پر آب شد و به اشک ،ماهیان بمیرند. از بسیارى اشک، زمین به شوره نشست و شوره، گندم از دیده ی زمین پنهان کند. از بسیارى اشک، کبوتران را غصه پر شد در دل و دل، خون شد و جملگى بمردند.
خلیفه گفت: «از چه ؟» و گفتند: «از چه؟ » کس ندانست؛ یعنى دانست و نگفت.چه بگوید که سر از وى به تیغ، برنگیرند؟
شاعرى مى گذشت و وعده هزار زر سرخ بشنید. شتاب کرد و البته سرها را بر دروازه ها دیده بود و قصه رندان را شنیده بود. خلیفه گفت: «از چه؟ » گفت: «از بسیارى حشمت ات، کس را یاراى حقیقت نیست و حقیقت را چون بر رداى خلیفه بدوزند چشم ها را خیره کند و چشم هاى خیره، شگون ندارند و حسد، تقدیر را از شوکت خلیفه، به فغان آورد و ماهى را بمیراند و کبوتر را بمیراند و گندم را بمیراند.» خلیفه را خوش آمد و هزار زر سرخ، شاعر را داد و او را به شادکامى روانه کرد.
گفت: «هم گفت و هم نگفت.»
گفت که «این بلیه از دروغ باشد اما به دروغ گفت و چون دروغ را به دروغ در پیچند، ملوک را خوش باشد.» و خندید؛ و خندیدند جملگى. دروغ، فزونى گرفت. فزونى گیرد چون... سر و تیغ را به یاد آور!
نظرات ()-«پرنده اى که بخواند، در قفس مى ماند!»
-«چه کنم؟ »
-«نخوان!»
-«اگر نخوانم خواهم مرد.»
-«یا مرگ یا آزادى!»
-«راه دیگر بنما اى پیر!»
«راهى نیست. سلطان، خواهان صداى توست اگر خواهى برهى از آن «تیره آب» که روان را تیره کند، نخوان. اگر خواهى برهى از شیطان، نخوان.»
مرید، شیخ را بگذاشت و بیرون آمد. چون شباهنگام به مجلس عیش سلطان شد، خواست که رها شود و شد. چگونه؟ از این قرار:
خواند و پیش رفت و پیاله از دست سلطان بگرفت و بر زمین کوفت و خندید چنان که مجلسیان را خوف آمد که مجنون است.
مجنون شد که بخواند و رها شد و از مجلس عیش، او را به هزار خوارى، به تاریکى شب، در دجله افکندند که جنون را مستى انگاشتند اما او بخندید و ریسمان بسته بر کمر را بگشود و رها شد در آب.
خبر رساندند به سلطان که بلبل در آب خبه شد. گریست اما نه بسیار و بیشتر از سر تأثیر خمر و نه به عقل. بلبل، رها در آب همى رفت و رفت تا به نیزارى رسید و کناره اى؛ و از آن پس، تنها براى خویش خواند تا به سلطان خبر بردند که چوپانى صوت داوودى دارد، بخواست و چون گرد پیرى بر چهره جوان نشسته بود و چهره اى نازپرورده را آفتاب، به سیاهى نشانده بود، باز نشناخت اما فرمان داد که به مجلس وى بخواند یا تیغ را بر گردن خویش، خون ریز ببیند.
بلبل را پند پیر به یاد آمد اما... و پیر را، چون حکایت بلبل بدین جا رسید، اشک بر گونه غلتید. غلتید و به زیر آمد تا به قلبش رسید و چون قطره اى که بر آتش اوفتد، به ناله اى، ناپیدا شد.
نظرات ()حوالى سال ۹۷۰ قمرى، حاکم قندهار در فرمانى به بزرگان قبایل اعلام کرد که هر «که» از «ابر» سخنى آورد نو، او را ده اسب عرب بخشد. این فرمان را ده رسول به ده «بزرگ»رساندند و ده «بزرگ» پنداشتند که حاکم قندهار، یا مزاح مى کند یا طرح معما؛ پس ده «معما» به پیشگاه حاکم روانه شد به «عوض»؛ بدین پندار که «گله» در پى نخواهد بود. آن ده «معما» چنین بودند:
۱- آن چیست که خواب آورد و چشم نیست، باد آورد و خرمن نیست، شرم آورد وگریه نیست؟
۲- آن چیست که باران است و جامه را خشک دارد، جان است و چکامه را از شاهان دریغ کند، مهمان است و میزبان را از خانه برون راند ؟
۳- آن چیست که نیست، نیست که هست، هست که چیست رؤیا نیست جاى دیگر بجو!
۴- صبح است و تاریک است، نهر است و باریک است، ماهى نیست، سنگ پشت نیست اما از دریا بر آید و برخاک بمیرد.
۵- آهوست در بیابان اما نمى دود، ببر است در نیزار اما نمى غرد، پیل است در کشمیر اما بر مور گام نمى نهد نقطه پایان مى نهد! ندانى چیست، هم بدانى!
۶- سنگ را چون گندم آسیاب کند و از آن نان سازد، نان سنگ را بخورد و فربگى گیرد، فربگى اش را درمان نباشد مگر به زمان.
۷- «گردو بن» بنشاند و سرو برآرد، شاهان در جست وجوى آنند.
۸- هزار جنگ است و یک صلح؛ و در آن صلح، شکسته شود.
۹- بال است بى پرنده، چون به هوا رود بر زمین باشد، خردمندان از آن سخن نرانند.
۱۰- سایه همگان باشد و خود، سایه نباشد؛ به زبان انار، آتش است در کوه ها.
چون ده «رسول» بازگشتند با ده «معما»، حاکم، ده جلاد روانه کرد با ده پاسخ که همه، یکى بودند: تیغى آخته! آنگاه طوایف را پیغام فرستاد که معناى «ابر» این است که به عزاى اینان بگریید! چون سال به پایان رسید و عید، «نو» شد، حاکم بمرد و جاى به فرزند داد که باید با ده فرزند - فرزندان همانان که کشته شدند - به زبان تیغ و معما سخن مى گفت.
نظرات ()حوالى غروب از خود پرسید پلنگ مى آید یا نه؟ پلنگ نیامد. وقتى به ده زده بود شهامت اش بیشتر بود. هیچ وقت نمى شد حیوانات را پیش بینى کرد؛ اما پلنگ که حیوان نبود یک روح بود یک روح شریر که در کالبد «پلنگى مرده» آشیان کرده بود و اگر دو بار ساچمه هاى «دو لول» آلمان غربى اش را توى بدنش خالى مى کرد و سرش را با چاقوى سرکج قزاقى مى برید، آن روح به جایگاه واقعى اش، جهنم، بر مى گشت. این را پیرزنى گفته بود که از مادرش شنیده بود و مادرش هم از مادرش که سال ها بعد، پلنگى با چشمانى عسلى به ده شان خواهد آمد و بزرگترین پسر بزرگترین شکارچى ده را در شب دامادى اش خواهد درید؛ و تنها آن شکارچى ست که مى تواند بعد از ۳۰ شب و ۳۱ روز، در دامنه غربى کوه هاى تالش، پلنگ را با دو لول ساچمه اى اش بزند. البته مادر ِمادر پیرزن به کشورى به نام «چه مى دانم غربى» هم اشاره کرده بود. به هر حال در مراسم عزادارى، آدم، بعضى قسمت هاى پیشگویى یادش مى رود. شکارچى فقط پرسیده بود: «پس انتقام، حتمى است؟ » و پیرزن گفته بود: «در آن حد که کینه ات سبک شود مثل یک پر.»
و حالا او، بعد از ۳۰ شب و ۳۱ روز، منتظر پلنگ بود با «دولول» آلمانى اش. از بچگى این پیشگویى را شنیده بود و تمام عمر سعى کرده بود که بزرگترین شکارچى، یک نفر دیگر باشد اما شکارچى بزرگ، شب قبل از دامادى پسرش، عزب و بى خانواده، در شصت سالگى، سکته کرده بود و مرده بود. نه! از تقدیر گریزى نبود. او باید پلنگ را مى زد. او باید پلنگى را مى زد که از توله گى، شیر بزداده بودش؛ بزرگش کرده بود و براى آن که پیش بینى محقق نشود، برده بودش حوالى مرز، توى آستارا، و دور از چشم سرباز هاى شوروى، از سیم هاى خاردار ردش کرده بود و فرستاده بودش توى جنگل هاى انبوه و بعد از رودخانه گذشته بود و «ایست» را به روسى شنیده بود و گلوله خورده بود به زانوش اما خودش را از سیم هاى خاردار رد کرده بود و تا آخر عمر، لنگ مانده بود. باید پلنگ را مى زد. خودش بود با آن نشان ستاره مانند که روى پیشانى اش بود؛ باید...
و پلنگ آمد؛ آرام، اما... آمد مثل قرارى که با رفیقى داشته باشى بعد از سال ها.
نظرات ()مى گفت: «این کار اروپایى هاست. ماکه شرقى هستیم و مثل کمانچه مى زنیمش، کارى به این کارها نداریم.»
یک بار به یک استاد مسلم ویلن این نکته را یادآور شدم. تقریباً از بالاى «سن» پرتم کرد توى صندلى ها. مى گویم «تقریباً» چون ویلن اش را توى صورتم نزد فقط تا نزدیکى هاى صورتم جلو آورد و من کنترلم را از دست دادم. مطمئنم این لطف را براى حفظ زیبایى صورتم نکرد و به خاطر ویلن اش بود که «دویست سال» قدمت داشت!
وقتى این جواب بى کلام استاد مسلم را توى خانه این استاد شرقى اعلام کردم، به مدت سه ساعت از به یاد آوردنش مى خندید.گفت: «پاسخش اشتباه اما شرقى بود! مطمئنم با مختصرى اختلاف، او هم ویلن اش را مثل من کوک مى کند. کمى فروتنى به خرج داد تا ناراحت نشوى.» و از ته دل خندید.
در مراسم تدفینش، آن استاد مسلم حاضر بود. خیلى ها بودند اما استاد مسلم ویلن دویست ساله اش را هم همراه آورده بود. وقتى استاد شرقى را توى قبر گذاشتند، ویلن اش را بدون آرشه به دست گرفت؛ مثل کمانچه به دست گرفت و تا لحظه آخر که خاک، گور را پر کرد، مثل مجسمه ایستاد بالاى سر میت. باران گرفته بود در قبرستان. گفتم: «استاد! لطف کردید که آمدید.»
گفت: «لطف نکردم، لطف کرد که اجازه داد...» و ادامه نداد.
قطره هاى باران از سیم هاى ویلن چکه چکه مى ریختند روى خاک.گفت: «بله! اینطورى هم مى شود کوکش کرد.»گفت: «همیشه مرگ یک استاد...»گفت: «حتى موقعى که قطعه اى از باخ را مى زنى.»گفت: «ما شرقى ها اینطوریم.»
نظرات ()گاهى وقت ها مى شد قنارى را دید که از آن بالا دارد ما را نگاه مى کند. معمولاً قنارى ها به آدم ها نگاه نمى کنند یا لااقل غمگین نگاه نمى کنند اما این یکى، این طورى بود. هیچ کاریش هم نمى شد کرد. قصاب، معمولاً قفس اش را از میله سرخمیده اى آویزان مى کرد که بالاى سر مشترى ها بود؛ و مطمئنم که قنارى با پائین آمدن هر باره ساطور، دلش هُرىمى ریخت پائین. مشترى ها فکر مى کردند آن لکه هاى قرمز روى کاشى ها، خون شقه هاى گوشت است اما تکه هایى از دل قنارى بود. یک بار این را به قصاب گفتم؛ با صدایى شبیه به «رعد» خندید. قنارى، آن بالا، خودش را قایم کرد پشت جاى «دان »اش. آدم هاى بزرگ هیچ وقت حرف آدم هاى کوچک را تحویل نمى گیرند. قصاب هم حرف یک پسر بچه هشت ساله را تحویل نگرفت؛ و ... قنارى مرد.
قصاب اعلام کرد به دلیل مرگ نابهنگام یکى از عزیزانش، مغازه تا اطلاع ثانوى تعطیل است؛ و این تعطیلى آنقدر طول کشید که یک قصابى دیگر در دویست مترى مغازه قبلى باز شد. قصاب، کارش به جنون کشید. آدم فکر نمى کرد آدم به آن گندگى که صدایش شبیه به رعد بود دلش به این کوچکى باشد. دوا و درمان فایده نکرد. پدرم مى گفت: «بعضى چیزها دست خود آدم نیست. این بابا را از موقعى که سن تو بود مى شناسم. همیشه فکر مى کردم که خیلى راحت ... فکر مى کردم آدم هم مى کشد اما...» و زیر لب استغفراللهى مى گفت. قصاب، خانواده نداشت. تنهاى تنها بود. بعضى ها مى گفتند چون زن نگرفته مجنون شده. جنون اش تا هجده سالگیم ادامه پیدا کرد. دیگر «کوچه خواب» شده بود و از آن هیبت ۱۰ سال قبل، اثرى نمانده بود. یک روز، مرده اش را کنار همان مغازه که ۱۰ سال پیش بسته بودش پیدا کردیم. شب قبلش، شب سردى بود؛ خیلى سرد؛ و قصاب، یخ زده بود. وقتى خواستیم نعش اش را حرکت بدهیم، زیر پیرهن سفید چرکش، روى سینه اش، چیزى تکان خورد. دست بردم زیر پیرهنش؛ زیر پیرهن، یک قمرى بود که داشت با چشم هاى ریز غمگین اش به ما نگاه مى کرد.
نظرات ()
شاهد بودم چطورى خودش را مى کشید بالا.
شاهد بودم که فقط ابر بود بالاى سرمان.
شاهد بودم که باد، آن چند درخت ِدویست متر بالاتر را -به گمانم پنج تا بودند- چطور تکان مى داد انگار که قرار بود از کمر بشکنند.
شاهد بودم که دو تا بزکوهى صدمتر بالاتر، ایستاده بودند لبه صخره ها و نگاهمان مى کردند انگار که به آینده، به سرنوشتمان نگاه مى کنند.
شاهد بودم که سنگ ها صاف بودند؛ شب قبل باران زده بود. سُر بودند.
شاهد بودم که ساعت، شش بود و طناب ها را شبنم خیس کرده بود و هوا روشن بود اما آفتاب، بالاى سرمان نبود.
شاهد بودم که یک عقاب [یا قوش یا باز ِشکارى، نمى دانم کدامشان! من که پرنده شناس نیستم] بالاى سرمان چرخ مى زد انگار سایه تقدیر باشد و اسفندیار، هى خودش را بالا مى کشید؛ بالاتر. مى گفت: «رستم هم رستم هاى قدیمى. عقب ماندى رستم!» و باز بالاتر مى رفت؛ و باز عقب تر مى ماندم.
شاهد بودم که چطور پوزخند مى زد که اگر برگردد پائین، کى مدیر مى شود کى ، زیر دست. این ها را مى شد توى چشم هایش خواند. مى شد از آن «رستم رستم» گفتن اش فهمید. سابقه ام بیشتر بود اما مخ هیئت مدیره را، فقط او بود که مى توانست... آنها هم گفته بودند: «فلانى خوب است اما جسارت ندارد براى ترقى.» و حالا، هر دو تامان این بالا بودیم.
شاهد بودم که عقاب [یا قوش یاباز یا هرچه] چطور پائین آمد و ناخن هایش را فرو برد توى صورتش؛ به گمانم نزدیکى هاى لانه اش بودیم؛ پیشنهاد من بود که از این مسیر بیاییم؛ یک بار هم آمده بودم البته؛ اما به اسفندیار نگفتم. نگفتم که یکى از محلى ها هشدار داده بود براى آن لانه.
شاهد بودم که چطور با زحمت، پائین اش بردم؛ به کمک محلى ها به دکتر رساندمش.
شاهد بودم که چطور هیئت مدیره با تأسف بسیار اعلام کرد قادر نیست پست مدیریت را به یک نابینا بدهد. [مى فهمید؟ با تأسف بسیار!]
شاهد بودم که...
نظرات ()من یک «زندگى» دارم که «ایده» ندارد یعنى داستان ندارد؛ فقط چند تا «حرکت» دارد. چند تا «آدم» دارد. «مقصد» ندارد.
مى خواهم این داستان را «ایده »دار کنم. مى خواهم هدف دارش کنم؛ بنابراین طبق سفارش کتاب معظم «راه و رسم قصه گویى» دو راه در پیش دارم؛ یا بروم سر وقت نازکى طبع و حوادث عاطفى و فضاهاى انسانى یا سراغ فضاهایى ضد آن: جنایت. یک داستان جنایى معمولاً هیجان انگیزتر است از یک داستان عاطفى اما براى من که قرار است همه چیز زندگى ام را سر این «ایده» بگذارم زیادى گران است. علاوه بر اینها، در ایران، معمولاً جنایتکارها چندان خوش شانس نیستند - مثل غربى ها - که پلیس را قال بگذارند. این را مى شود از فیلم هاى پلیسى ایرانى و سریال هاى تلویزیونى فهمید و البته غیر از اینها، عقل هم حکم مى کند که این آدم ها، شانسى براى فرار ندارند چون به محض این که مى خواهند طبق یک زمانبندى دقیق، از بانک یا طلافروشى، خودشان را به نقطه امنى برسانند توى یک ترافیک اعلام نشده در فلان خیابان گیر مى افتند؛ یا اگر بخواهند سر ساعت از تهران خارج شوند و مثلاً بروند به کشورى خارجى یا استانى جنوبى، هواپیما یا قطار، با تأخیر حرکت مى کند و همین تأخیر همه چیز را خراب مى کند. حتماً خودتان توى فیلم ها یا سریال ها، این صحنه ها را دیده اید؛ بنابراین تصمیم گرفتم با صحنه اى عاطفى، زندگى ام را به پیش ببرم. از چه کسى بیشتر از همه متنفر بودم؟ از یکى از همسایه هاى مجتمع که همیشه اتومبیل اش را توى جاى پارک من پارک مى کرد و اتومبیل مهمانش را - همیشه مهمان داشت - توى جاى پارک خودش. تصمیم گرفتم با یک دسته گل، یک صحنه آشتى قابل توجه براى داستان زندگى ام ترتیب بدهم. همسرش از آیفون گفت رفته بالا که آنتن را تنظیم کند. رفتم بالا؛ با لبخند. در حالى که روى نردبان بود، دسته گل را به دستش دادم و بدون هیچ حرفى برگشتم پائین با احساس عمیقى از انسانیت و عطوفت؛ در طبقه سوم بودم که صداى سقوط اش، صداى فریادش را شنیدم. هشت طبقه سقوط کرده بود و نمى دانم - هرگز نفهمیدم - چرا این زنبورهاى عسل، دست از سر گل ها برنمى دارند؛ حتى گل هایى که بسته بندى شده اند؛ روبان پیچ شده اند؛ کارت «با علاقه بسیار» نصب شده روى پوشش پلاستیکى شان. به هر حال ... مى فهمید که ! حُسن نظر داشتم؛ و کسى را براى حُسن نظر، اعدام نمى کنند!
نظرات ()یک افسانه بود و تمام شد.
یک افسانه بود که پیرمردها، سینه به سینه حفظش کردند اما آخرین پیرمرد در صبحى بهارى دریافت که نه تنها افسانه که نامش را هم از یاد برده است.
پس «افسانه»، کالبد مرده اى را انتخاب کرد تا مرده به خانه بازگردد و افسانه را بگوید و بعد دوباره بمیرد. مردمان کهن، اغلب از مردگان خود مى ترسیدند. تبر برداشتند و مرده را تکه تکه کردند.
پس «افسانه» به کالبد طوطى اى فرو رفت که سخن مى گفت اما طوطى که تنها حرف هاى شنیده را تکرار مى کرد وقتى به قصه گویى پرداخت، صاحبش گمان برد که دیوانه شده یا به تسخیر اجنه درآمده، آزادش کرد و طوطى به سرزمین طوطیان رفت اما طوطیان هم از شنیدن آن سخنان غریب در عجب شدند و او را ترک گفتند و طوطى به غریبى مرد.
پس «افسانه» در واپسین سال هاى قرن نوزدهم، در خواب «گراهام بل» فرود آمد تا او با تلفن، «افسانه» را فناناپذیر کند اما «گراهام بل» پنداشت که این خواب، ریشه اى غیرعلمى دارد، آن را چون خاشاکى که در روزى توفانى بر موهایش نشسته باشد در سطل زباله اى انداخت که گربه اى در آن، آرام خفته بود. گربه گمان برد که «افسانه» موش است. آن را به دهان گرفت و در خیابان ها با آن بازى کرد؛ با این همه، «سبکى تحمل ناپذیر» آن، آنقدر سنگینى را از وى دریغ کرده بود که باد او را از چنگال گربه ربود و به سرزمین هاى گرمسیر برد.
پس «افسانه» در میان قبیله اى از بومیان رود آمازون سکنا گزید و آنها، او را دهان به دهان و سینه به سینه نقل کردند اما دیر بود چون زبان مردم آن قبیله با ورود تمدنى جدید نابود شد و جایش را به انگلیسى و پرتغالى داد و آخرین بازمانده، به فروشنده «رولزرویس» در خیابان هاى بوگوتا بدل شد که اسپانیایىزبان ها از پرتغالى اش چیزى نمى فهمیدند و از انگلیسى اش گمان مى کردند که دارد ژاپنى حرف مى زند.
پس «افسانه» به مجسمه اى بدل شد در سواحل آتلانتیک که مردم گمان مى کردند فانوس دریایى است و دریانوردان با گرماى نورافکن هایش، پیپ شان را روشن مى کردند... پایانى غم انگیز براى یک افسانه.
نظرات ()تصمیم گرفت که از مرگ بگریزد.
قایقى ساخت از چوب سندل و به دریایى پهناور داخل شد که مردگان را به سر منزل ابدى شان مى رساند.
پنداشت که بخت یاریگر اوست که نگهبانان سفید پوش، او را نادیده به پیش مى رانند. پنداشت که مى تواند سالیان سال پارو بکشد تا به جزیره اى در شرق جهان برسد که مرگ را اجازه ورود به آن نیست.
یک بار در جزیره اى فرود آمد که پرندگانش به زبان آدمیان سخن مى گفتند و او را پند دادند که خیال باطل را از سر به در کند و به روشنى، در بستر بمیرد اما او به پرندگان خندید. گفت: «شما نادانانید. مى خواهید زندگى جاوید را از من دریغ کنید تا من چون شما به پیرى برسم. جوانى را چون پرى که از شما- به وقت سردسیر- بریزد، از تن بریزم و از زندگى، در نیابم آن چیز را که رنگ است وعطر و جاودانگى.»
پرندگان خاموش ماندند چرا که «خرد» به عمل دست دهد نه به گفتار.
پس سال هاى بسیار پارو کشید و به پیش رفت.
پارو کشید و به پیش رفت.
پارو کشید و به پیش رفت.
پارو... تا روزى رسید که آفتاب را خوب نگریست و دانست که قایق از جاى خود، حتى اندکى به پیش نرفته. او تنها در رؤیاهاى خود پیش رفته بود؛ آنگاه، مرگ به هیئت پرنده اى رخشان پر، از افق هویدا شد و بر قایق نشست. مرد گفت: «اى پرنده! آمده اى که پندگویى و بازم دارى از سفر » پرنده گفت: «هیچ در این آب نگریسته اى که خویش را چنان که اکنونی بازیابى؟ »
مرد نگریست. پیرى دید انبوه مو و سپید هیئت که جوانى اش چون پر پرندگان- به وقت سردسیر- از تن ریخته بود.
پرنده گفت: قایق ها آنقدر دریا ندارند که از من بگریزند... و مرد دست از پارو کشیدن کشید. گفت: «شاید دریاها آنقدر مرد ندارند.» پرنده خندید؛ اگر بتوان منقار گشودن یک پرنده را درغروب آفتاب، خندیدن فرض کرد؛ پرنده، مرد را با خود برد چون یک ماهى که به منقار بگیرد و به دورها پرگشاید. قایق در آب ها سرگردان ماند با بوى سندل اش.
نظرات ()«زمان خوبى نیست براى بحث کردن اما مى شود چند نکته را روشن کرد:
۱- من حق دارم که دخل ات را بیاورم چون...
۲- من حق دارم! پس چون و چرا ندارد چون...
۳- من حق دارم چون الآن اسلحه دست من است...»
- «کات! کات! خیلى غیرعادى بود. کمى طبیعى تر! فکر مى کنى که باید اداى کشتن را در بیاورى باید بکشى عزیز من! بازیگرى باید توى خون ات باشد...»
- «بزنم صورتش را بیاورم پائین براى مصالح یک آپارتمان هشت طبقه!»
- «جانم ؟!»
- «هیچى! مى فرمودید درباره بازیگرى و خون!»
- «پسرجان! باید بیشتر، فیلم هاى کلاسیک را نگاه کنى. چند تا فیلم بوگارت دیده اى ؟مارلون براندو چند تا دیده اى؟ ما توى فرانسه همه این ها را دیده ایم. ندیده ایم! قورت داده ایم!»
- «جسارت است استاد! ما هم قورت داده ایم. شما فکر مى کنید توى دانشکده داشتیم چه کار مى کردیم؟ هى «خارج» را به رخ نکشید. ما اینجا بازیگرهاى خیلى خوبى داریم.»
-«ها! ها! ها! پس چرا مشهور نیستند. آمیتا باچان را توى اروپا مى شناسند اما این بازیگرهاى خوب شما را نمى شناسند.»
- «بازیگرهاى خوب ما را! مگر شما مال یک جاى دیگرید ؟»
- «من ملیت دوگانه دارم...»
- «چند سال است ؟»
- «یک سال!»
*
بخش حوادث - خبر فورى هنرى:
«دیروز، سر صحنه فیلمبردارى فیلم «یا بکش یا بمیر»، کارگردان فیلم دچار سانحه شد. درست شنیدید! نه بازیگران نه سیاهى لشکرها! آقاى کارگردان از ناحیه بینى دچار شکستگى شدید شد و کارش به بیمارستان کشید. ماجرا از این قرار بود که...»
*
بخشى از یک مصاحبه:
- «در ایران، کنار آمدن با عوامل فنى و بازیگرها خیلى سخت است. در فرانسه این مشکل را نداشتم. البته کار تلویزیونى مى کردم؛ مستندهاى پنج دقیقه اى درباره رویدادهاى ترافیکى پاریس. اینجا کار خیلى مشکل است. دوستانم از بینى ام خیلى تعریف مى کردند اما حالا کج شده. برایش هفت میلیون «دیه» مشخص کرده اند در حالى که عمل بینى در پاریس، خرج اش ۱۰ برابر این رقم است. خب! بالاخره عمل بینى در پاریس یک چیزى ست و در کشور شما، یک چیز دیگر!»
نظرات ()اغلب مى پرسند یک فیلمنامه جنایى را چطور مى شود نوشت؟مى گویم با «تجربه»! سؤال ها زیاد است. مى خواهند بدانند براى نوشتن چنین فیلمنامه اى حتماً باید کسى را کشت ؟
مى گویم خیر! اگر خودتان هم کشته شوید کافى است! عجب روزگارى است! چرا تا مى گوییم «تجربه»، همه فکر مى کنند یکى باید بکشد، یکى باید بمیرد خب! بروید این همه پرونده حاضر و آماده را توى «آگاهى» بخوانید و نتیجه بگیرید؛ کارى که در همه جاى دنیا مى کنند اما براى شناخت کامل شخصیت ها و وضعیتى که آنها را به حوزه جنایت کشانده، باید کلامشان را هم داشته باشید، لحن شان را هم داشته باشید. ضبط صوت با خودتان ببرید زندان و مصاحبه کنید. امکانش نیست؟بایستید جلوى در زندان و از آنهایى که آزاد مى شوند، مصاحبه بگیرید. زورتان مى آید؟ خانواده هاى اینها که مى روند براى ملاقات، روزش هم که مشخص است، حرف اینها را ضبط کنید، پیاده کنید. روى این حرف ها مکث کنید. جدى شان بگیرید. این حرف ها، انگیزه ها را روشن مى کند؛ حتى انگیزه هاى قتل هایى را که مى توانستند پیش بیایند اما از سر اتفاق پیش نیامدند. در ایران، خوشبختانه جنایت سازمان یافته خیلى کم است. همه چیز اتفاقى و بدون برنامه ریزى پیش مى آید. گاهى هم پیش نمى آید! من روى چند مورد متمرکز شدم که آدم هاى تحصیلکرده در آن دخیل بودند و خواسته بودند با برنامه ریزى کامل، یک پروژه جنایى را پیش ببرند، با این همه ،شکست خورده بودند! برنامه ریزى جنایى، خوشبختانه مال جامعه ما نیست. جنایات اتفاقى هم، از جنایات اتفاقى «اتفاق نیفتاده» کمتر است. در مجموع، کشورى داریم که مواد اولیه لازم - مثل امریکا یا اروپا - براى نوشتن یک فیلمنامه جنایى کامل در آن پیدا نمى شود؛ مگر این که خودتان دست به کار شوید! من فیلمنامه اى دارم که تا یک ماه دیگر مراحل اول تولیدش را پشت سر مى گذارد به نام «فکرش را هم نمى کنى!» درباره یک استاد فیلمنامه نویسى است که سعى مى کند یکى از فیلمنامه نویسان جوان را بکشد تا سه فیلمنامه درخشانش را به اسم خودش تبدیل به فیلم کند؛ موفق هم مى شود قتل جوان را یک حادثه نشان دهد.انگیزه ها؟خب! «براى پیرمردها سرزمینى نیست!» این را «برادران کوئن» مى گویند. به نظرم خیلى خیلى موفق بوده ام در این فیلمنامه تخیلى. خواهید دید. راستى! در پایان کلاس، درگذشت ناگهانى فیلمنامه نویس فوق العاده مستعد «رادین بهرامى» را تسلیت عرض مى کنم؛ خب! بعضى مواقع، بعضى حوادث اجتناب ناپذیرند!
نظرات ()
«آخرش چى؟ »
«هیچ چى. مى پریم اون ور دیوار.»
«اگه صاحبخونه باشه؟ »
«نیس! زاغ سیاشونو چوب زدم. دو روزه دارم کشیک مى دم. مأمور آب، دوبار اومد کسى نبود که درو باز کنه.»
«زنگ خطر چى ؟»
«ندارن. دو ساله که زنه اصرار مى کنه اما «مرده» طفره مى ره...»
«تو از کجا مى دونى ؟»
«یادت رفته تیمور زاغى راننده شرکت «مرده» بود تا به خاطر بالا کشیدن زاپاساى دو تا بنز، اخراجش کرد.»
«پس خطر مطر توش نیس! مى پریم اون ور دیوار و گاوصندقو خالى مى کنیم و د برو که رفتى! این طوراس دیگه ؟»
«آره! این طوراس!»
... اما آقاى بازپرس! خونه، خالى خالى بود. هیچى توش نبود. اصلاً شبیه خونه نبود؛ یعنى شبیه یه خونه اعیونى نبود. هى تو در تو بود؛ هى راه تو راه بود و دم هر راه هم یه تابلو زده بودن با جمله هاى مسخره: «این، همون زندگیه»، «کج رفتى!» ، «برگرد، وگرنه برت مى گردونم» ، «دل شیر دارى که اینجایى!» و از این جور حرفا که من ترسیدم و خواستم برگردم اما رفیقم که کهنه کار بود و البته آخرش هم اسم واقعى شو نفهمیدم، مى گفت بریم جلو. من جلوتر نرفتم. وایسادم. اون رفت جلو و دیگه هیچ وقت برنگشت؛ یعنى اون دو روزى که من توى راه هاى تو در توى خونه گم شده بودم ندیدمش. شانس آوردم که تونستم با صداى یه قنارى که از توى باغچه مى اومد، خودمو به در وردى برسونم. بعد هم که مأموراى شما، توى خیابان بعدى، بهم مشکوک شدن و ...»
*
گزارش کلانترى محل: «در نشانى یاد شده، تنها یک خانه متروک یافت شد که سا ل ها، بى سکنه است. احتمالاً سارق مورد نظر، دچار اختلال مشاعر شده یا ...» این پرونده همچنان مفتوح است.
نظرات ()گفت: «بزرگ ادعایى است. رخصت دادیم. چنان کند که گوید.»
اما آنچه که مرد خواست و طعام از آن برآورد:
اسفناج هندى به نیم سیر و دو سنگ. [«سنگ» از آنسان که به حجره جوهریان فراهم است و زر به آن سنجند]
انبه دیار شام به افشره دو قطره و اندکى از جان انبه [به سر سوزنى یا زخمى تیغى از دیار زنگبار]
جان آهوى یونانى به دو شقه، به همنشینى درناى خزر و نرماى سینه طاووس کشمیرى و دو کبوتر مصرى، ادویه دیار ترکستان که به نعل اسبان ترکمن کوفته شده و به زعفران دارالسلام آغشته و با دانه هاى فلفل جزایر دریاى جنوب آشنا باشد و... و... و...
پس طعامى ساخت که سلطان را از «آفرین آن» گریز نبود.
گفت: «چه خواهى؟ » گفت: «خواهم که بوسه زنم بر دو کتف سلطان» [و دانیم که از اثر آن بوسه ها، دو مار روییدند، مغز مردمان خواستند، تخت، به جور «مار دوش»، به آتش شد از آن که خوانسالار از لذت طعام در دهان، ابلیس بود.لذت طعام، حیرتا! هدیه ابلیس است یا استعاره اى که درویشان به سفره تهى شاکر باشند ]گفت: «خواسته، از این بیش خواه تا در نعمت تو را غرقه کنم.» گفت: «دو بوسه کفایت کند.» بر دو کتف، بوسه زد و چون دود که به هوا رود، ناپیدا شد. مارها... روییدند؛ خوان، اژدهاکى شد بریان.
نظرات ()
از آدمیان، تنها با کفشگرى دوستى داشت که مردمان او را «شیرین خرد» نام نهادندى و شعر همى گفتى و چون سخن عامه، خواستى که فهم کنى چون فیلسوفان به کلام درآمدى که خلق او را «مجنون» خواندندى. چگونه؟ ببین:
۱- کس او را گفت: «کفش به چند درهم، مرهم نهى؟ » کفش اش دهان گشوده بود. گفت: «مرهم به درهم ندهند چون مرهم خواهى، به «دیگر جا» شو، دلى بنه، مرهمى بردار و جان، از زخم تهى کن».
۲- کس او را گفت: «هیچ آینه دیده اى؟ روى و موى، پریشان کرده اى از چه؟ نخواهى که همسر بستانى و نسل زنده گردانى؟» گفت: «آینه نیافتم در این شهر، مگر زنگارى! چون زنگ به آینه اوفتد، نسل، تباه شود. همسر از چه خواهم ؟نسل از چه خواهم؟ پریشانى ام از جان است که قرار نیابد.»
۳- کس او را گفت: «از علوم زمان، هیچ دانى؟ » گفت: «آرى! با کس نجوشم که جان ها همه از جوشش باز ایستاده اند. این را از کیمیاگران آموختم.»
۴- کس او را گفت: «شاعران کذاب ترند یا کاتبان ؟» گفت: «کذب شعر از آن باشد که جان را نلرزاند و چون آتش بیفروزد در این اجاق، صدق است؛ اما کاتبان، چون «روزى گرم» در «تموز»ند به خنکاى ابرى، فراز سر در بیابان؛ چون ابر به کنار رود بریان شوى و چون ابر باشد، حیات و ممات را مرزى فراهم؛ کتابت ایشان، آن ابر است! تا برود یا نرود به روزگاران؛ کذب و صدق آن در «شب»است.»
نظرات ()گویند که در کوه هاى شرق - هنگامى که به جانب ابرها بچرخى - رودى جارى ست که آن را «رود اشک» نامند و مردمان گویند که از چشمان شاعرى روان است که واپسین بیت غزلى را که براى محبوب سروده بود، گم کرد و آواره شد.
البته این ها افسانه است چون هر چه فرازتر بروید به کوهى یخ زده مى رسید که حتى در تابستان هم، از یخ پوشیده است و «رود اشک» از دل آن مى جوشد و به زیر مى آید و ... شاعرى که در دل کوه نهان باشد به یقین از افسانه ها آمده با این همه چوپانان گویند که در اردیبهشت - که رود، پرآب تر است - شب ها صداى مردى را مى شنوند که به صداى بلند شعر مى خواند و مى گرید. آنان، شعرهایى را هم از آن شاعر نقل مى کنند که چون دقت کنیم، ابیاتى از سعدى، حافظ، مولوى و نظامى را در انبوهى از ابیات ناشناخته مى یابیم که محتملاً از شاعران محلى اند که به استقبال این چهار ارجمند رفته اند؛ در واقع شاعر محصور در کوه، آمیزه اى از این چهار شاعر است که چوپانان او را «دلبند خراسانى» نام نهاده اند و گویند که این تخلص را «فایز دشتستانى» - چون ردایى که به مرحمت بخشند - به او بخشیده است.
«رود اشک» آب اش به زلالى اشک آدمى است و گاه در بستر آن مى توان سنگ هایى را یافت که به خط کوفى، شعرهایى بر آنها نوشته اند که یحتمل کار چوپانان باذوق است که مى خواهند افسانه نمیرد.
خود من، شبى را کنار کوه یخ زده، در اردیبهشت، به صبح رساندم و صداى شاعر را شنیدم که نامشخص بود و به صوت ارواح مى مانست و چون به شعر سعدى یا حافظ مى رسید، لهجه، شیرازى مى شد و البته چند صدا بود منفک از یکدیگر. به گمانم کار باد باشد که از آدمیان، از حنجره آدمیان تقلید مى کند.
به گمانم باد، از زمان هاى دور، شعرها و صوت ها را با خود مى چرخاند تا به گوش ما برساند و «رود اشک»، هم بهانه اى براى روایت اوست و هم بهانه اى براى روایت ما.
اما چرا «اردیبهشت» را انتخاب کرده باد؟
چرا «رود اشک»، از کوه یخ زده، شکوفه نارنج با خود مى آورد ؟
چرا...؟ گاهی وقت ها سوال ها عین جواب اند!
نظرات ()
گاهى وقت ها مى شود ندیده گرفت. چه چیز را؟ همه چیز را! مثلاً ندیده گرفتم که پدرش سر دعواى آب، پدرم را کشته؛ و ندیده گرفت که از سر انتقام، پدرش را کشتم. این ها، یک سرى دعواى قدیمى بود که معمولاً پیش مى آمد اواخر دوره مصدق. بعد قرار شد که دو خانواده صلح کنند؛ او بشود زن قاتل پدرش، من هم بشوم داماد قاتل پدرم؛ همه چیز را ندیده گرفتیم. برنوها را در هوا شلیک کردیم و رئیس پاسگاه منطقه هم، به عنوان هدیه عروسى و رفع کدورت دو خانواده، اجازه دو روز شکار غیرمجاز داد که من یک قوچ زدم او یک آهو. از آن موقع تا حالا، که نزدیک هفتاد سال داریم و شش تا پسر و دو تا دختر و شانزده نوه و سه نتیجه و یک «ندیده»، زندگى مان به خوبى و خوشى گذشته و فقط سه بار خواسته، تقاص خون پدرش را بگیرد؛ یک بار توى خواب، یک بار توى آب، یک بار هم سر درخت.
بار سوم: همین یک ماه قبل بود که یکى از دخترهایم فضولى کرد - توى بیمارستان قلب بودم - که یکى از پرستارها از من پرسید: «پدرجان! خانم ات زنده است یا فوت کرده؟ » ۱۰ روز بعد از مرخص شدنم از بیمارستان، موقعى که روى درخت داشتم سیب ترش مى چیدم دیدم که با برنو آن پائین ایستاده و نشانه رفته. خوشبختانه اشتباهى عینک مرا به چشم زده بود که نزدیک بین بود و دو سه تا شاخه را هم شکست اما زنده ماندم؛ زن باید در هر سنى که هست دقت داشته باشد. راستش از این که عینک را اشتباهى برداشته بود ناراحت شدم!
ببینید عزیزان من! شما جاى «نتیجه »هاى من هستید. حالا دنیا عوض شده. آدم که سر رنگ یک پیرهن و مدل یک ساعت، توى مراسم نامزدى اش، برنو نمى کشد. تازه این برنوها، همه سوزن کشیده اند. هر چقدر هم بچکانید هیچ اتفاقى نمى افتد. شما باید یک عمر با هم زندگى کنید. پدرهاتان هم که هر دو تا زنده اند. از خر شیطان پائین بیایید. بروید انگیزه به درد بخور پیدا کنید!
نظرات ()درختى بود که تنها یک شاخه داشت.
شاخه اى بود که تنها یک برگ داشت.
برگى بود که تنها ... نه! این برگ هیچ چیز نداشت مگر رنگ سبزش که پائیز مى خواست آن را بگیرد و با خودش ببرد اما برگ مقاومت مى کرد. پائیز تصمیم گرفت کلک بزند. خودش را شکل دوره گردى درآورد که «شال کشمیرى» مى فروخت و به جایش ، رنگ هاى طبیعى مى خرید براى شالبافان کشمیر؛ آمد پاى درختى که یک شاخه داشت و نگاه کرد به شاخه اى که یک برگ داشت. گفت:«هوا که سرد شود شال کشمیر است که گرم ات مى کند. رنگ سبزت را بده و یک شال کشمیر بگیر!» برگ گفت:«من فقط رنگ سبزم را دارم. شال مى خواهم چه کار اگر این راهم نداشته باشم.» و پائیز، راهش را گرفت و رفت تا سال بعد برگردد.
سال بعد، پائیز خودش را به شکل «عاشیقى» درآورد که ساز مى زد و چون درویش بود، برگ سبزى به جاى «درآمد»، برایش کافى بود. آمد پاى درختى که یک شاخه داشت و ساز زد براى برگى که تنها برگ تنها شاخه آن درخت بود. برگ گفت: «قشنگ مى زنى عاشیق اما من دوست دارم همین جا بمانم نه توى کشکولت. برگ سبز، روى شاخه، برگ سبز است. توى کشکول درویش، یک برگ پلاسیده است.» و پائیز، باز هم راهش را گرفت و رفت تا سال بعد برگردد.
سال بعد، پائیز، شکل خود پائیز بود. آمد پاى درخت. گفت:«ببین دوست من! هر کسى عمرى دارد. هیچ کس تا ابد زندگى نمى کند. برگ ها هم عمرى دارند. من مسئول بردن شان هستم. پس با باد بیا پائین. باید برویم.» اما صدایى از برگ سبز نیامد. پائیز بالا را نگاه کرد و دید که درخت، پر از شاخه است و شاخه ها پر از برگ اند اما از آن برگ سبز خبرى نیست. پائین درخت هم، روى خاک، از برگ سبز خبرى نبود. باد آمد دم گوش پائیز گفت:«ببین! سوار یک ابر شد و رفت. نمى دانم کجا رفت اما رفت. گاهى وقت ها، پائیز هم باید بازنشسته شود.» و پائیز، گریه کرد؛ باران هاى پائیزى، از همان وقت شروع شدند.
نظرات ()همیشه شعرهایى هستند که در حافظه مى مانند. شما حتماً چندتاشان را توى ذهن تان دارید:
«بشنو از نى چون حکایت مى کند/ از جدایى ها شکایت مى کند.»
«یوسف گمگشته باز آید به کنعان غم مخور/ کلبه احزان شود روزى گلستان غم مخور.»
«جهان خون ریز بنیاد است هشدار/ سرسال از محرم آفریدند.»
همیشه شعرهایى هستند که در حافظه مى مانند. همیشه هم به یک دلیلى؛ مثلاً آن بیت مولوى (بشنو از نى...) را به این دلیل یادم مانده که همسنگرى داشتم که بچه چوپان بود و همیشه هم از خیزران هاى کنار شط، نى مى برید و نى مى ساخت و مى زد؛ اما حالا دیگر نمى تواند نى بزند چون خمپاره، دو دستش را از مچ برده و براى نى زدن هم باید انگشت داشت.
یا آن بیت حافظ (یوسف گمگشته...) براى این یادم مانده که پسر عمه ام که سال ۵۹ مفقودالاثر شده بود و بالاخره سال ۷۳ برگشت، مادرش همیشه همین بیت را مى خواند سر نماز و گریه مى کرد. وقتى هم تابوت اش را دید، گفت: «خدا را شکر که برگشت به کشور خودش. آدم باید همانجا که به دنیا آمد، توى قبر بخوابد. بچه ام حالا آرام مى شود. حالا، پهلوى خانواده است.»
آن بیت بیدل هم (جهان خون ریز بنیاد است...) توى ذهنم مانده به این دلیل که سالى که محرم به عید افتاده بود، مشغول پاکسازى بعد از حمله بودیم. از توى یکى از سنگرهاى عراقى، یک پسر بچه ،۱۵ ۱۶ ساله آمد بیرون و هى التماس مى کرد. یکى از بچه ها مال خرمشهر بود، گفتم: «حرف حسابش؟ » گفت: «شیعه است مال کربلاست.» گفت: «ظاهراً به زور آوردنش جنگ.» پسربچه داشت مى لرزید. گفتم: «بگو! ما بچه ها را نمى کشیم. آدم بزرگ ها را هم اگر تسلیم بشوند نمى کشیم.» داشت ترجمه مى کرد که صداى گلوله آمد و دیدم پسربچه، ایستاده اما نصف سرندارد. بعد افتاد. پشت سرش یکى از افسرهاى جیش الشعبى بود که آخرین گلوله اش را خرج آن بچه کرده بود. بعد اسلحه اش را گذاشت زمین. دست هایش را برد بالا، سبیل هایش عین سبیل هاى شمر تعزیه بود. گفتم: «جیب هایش را بگرد. بلکه آدرسى از خانه شان باشد.» گفتم: « براى مادرش نامه تسلیت بنویسم بد نیست. مى دهیم دست صلیب سرخ» و بدون این که دست خودم باشد، زدم زیر گریه.
نظرات ()مرد گفت:« این ها را تماشا کن!» و باز قلاب هایش را بالا گرفت...آن وقت بود که دیدمشان ،سنگ ها را دیدم.انگار یک آشیانه سنگی کوچولو روی توری بالای هواکش آشپزخانه درست شده بود . بچه ها را که می شناسید. می دانید چطوری سنگ ها را بالا پرت می کنند تا بالاخره یکیش توی هواکش آدم بیفتد .داد زدم:« حاضری؟» و یک سنگ برداشتم_و صبر کردم تا توی عدسی چشمی پیدایم کند.داد زد:«حاضر!»دستم را عقب بردم وفریاد زدم:«حالا!» وسنگ صاحب مرده را تا دورترین جایی که می شد پرتاب کردم. شنیدم فریاد زد :«چه بگویم؟ من عکس در حال حرکت نمی گیرم.»نعره زدم:«باز هم!» ویک سنگ دیگر برداشتم.» «سنگ» در قصه ی کارور، به ما به ازای شیئی انگیزه های راوی بدل شده است.راستش را بگویید! اگر شما چنین ایده ای داشتید دست به قلم می بردید؟
نظرات ()مشخصات نویسنده
آرشیو وبلاگ
صفحات وبلاگ
مطالب اخیر
موضوعات وبلاگ
لینکستان
نویسندگان همکار
امکانات جانبی
